De semiconketen kampt met een hardnekkige paradox: een schreeuwend tekort aan mensen, terwijl veel bedrijven geen tijd of budget hebben om te investeren in opleiden. Rutger Holtzer beschrijft waar bedrijven nu behoefte aan hebben, en waarom structurele talentontwikkeling alleen lukt als de sector dat samen oppakt.
Door Rutger Holtzer, ChipNL Competence Centre
Praat je met bedrijven uit de maakindustrie in de keten, dan hoor je altijd hetzelfde verhaal. Iedereen heeft tegelijkertijd personeel nodig, of wil in een krimp collectief van een deel van de mensen af. Dat is deels een kwestie van conjunctuur, maar het wijst ook op iets structurelers: het is een kostengedreven sector met een korte horizon voor talent.
“De talentvijver wordt niet groter door harder te werven, maar door haar gezamenlijk te voeden.”
Los hiervan is de semiconindustrie geen homogene sector met één arbeidsmarktverhaal, maar een keten die dwars door sectoren heen loopt, van metaalbewerking en precisiemechanica tot chipdesign en systeemintegratie. Elk van die schakels heeft een andere tijdshorizon, een andere cyclus en vaak ook een andere opvatting over wat “talent” precies inhoudt. Wat de meeste bedrijven wél gemeen hebben: er is geen tijd voor iets dat niet acuut is.
Waar hebben bedrijven behoefte aan?
Willen is niet het probleem, kunnen wel
Het gesprek over talent gaat in de equipmentbouw in de praktijk bijna altijd over de korte termijn: hoe krijgen we snel genoeg mensen binnen, in een sector die kostengedreven is en waar productiedruk weinig ruimte laat voor iets anders. Dat is geen kortzichtigheid, maar een rationele reactie op de omstandigheden waarin veel bedrijven opereren. Een aanzienlijk deel van de keten bestaat uit mkb-bedrijven zonder een sterke HR-functie, laat staan een strategische opleidingsafdeling. “Anders kijken naar talent” is voor hen geen kwestie van willen, maar van kunnen: de capaciteit om structureel te investeren ontbreekt vaak simpelweg.
Wat nu al werkt
Dat neemt niet weg dat er concrete stappen worden gezet die wél haalbaar zijn, ook voor kleinere spelers. Samenwerkende partijen bouwen aan één gezamenlijk overzicht van vacatures, dat elk kwartaal wordt geactualiseerd, zodat jongeren en zij-instromers niet afhankelijk zijn van toevallige contacten om een plek te vinden. Dit is ook van belang voor andere partners in het ecosysteem zoals arbeidsregio’s en werkcentra, onderwijsinstellingen en private opleiders. Juist omdat we anders moeten kijken naar talent, wat bedrijven niet gewend zijn, zijn interventies noodzakelijk. De verjonging houdt de vergrijzing niet bij. We kunnen met de jeugd de vervangingsvraag van pensionado’s niet eens opvangen, laat staan dat de sector nog een groei van 26.000 (nationaal versterkingsplan van microchip-talent) mensen kan absorberen. Om niet-traditionele doelgroepen vroegtijdig te laten instromen, zijn data en pilots nodig, zoals voor draadvonkers, zij-instroomprogramma’s voor CNC-operators, begeleiding op de werkplek en traineeships voor MBO’ers in het MKB.
Uitstroom voorspelbaar maken
Tevens gaan we met consortia van scholen, werkcentra en anderen bij bedrijven op bezoek en bevragen ze actief op hun vijfjaarsraming van uitstroom door pensionering, zodat verlies van ervaring voorspelbaar wordt in plaats van een verrassing. Zij-instroom en omscholing krijgen een steviger fundament doordat bedrijven zich committeren aan een ‘zij-instroomprofiel’ waarbij de instromer na drie maanden opleiding waarde kan toevoegen en daadwerkelijk een vacature kan invullen. Nu al leveren industrie en opleiders bovendien gezamenlijk hybride docenten en structurele begeleiding, zodat praktijkkennis het onderwijs bereikt zonder dat individuele bedrijven daar alleen voor hoeven te zorgen.
“De verjonging houdt de vergrijzing niet bij.”
Onderwijs wordt vraaggedreven
De samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven komt op gang. Dit komt onder andere doordat het onderwijs voor Leven Lang Ontwikkelen (LLO) steeds meer vraaggedreven en modulair wordt opgebouwd.
Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg
Onder die acute krapte ligt een hardnekkiger patroon: talent wordt in de sector doorgaans benaderd als iets dat je ergens verwerft, in plaats van iets dat je gezamenlijk en over een langere periode opbouwt. Dat is geen toevallige denkfout, maar het resultaat van drie mechanismen die elkaar versterken.
1. Kennis binnen de eigen muren
Het eerste mechanisme is dat bedrijven van oudsher gewend zijn om als individuele partij hun mensen op te leiden en kennis binnen het bedrijf vast te houden. Dit komt door concurrentiegevoeligheid, en die is specifieker dan alleen de angst dat een concurrent iemand wegkaapt. Het gaat ook om zorgen rond intellectueel eigendom: wie investeert in het opleiden van mensen die toegang hebben tot proces- en productkennis, loopt het risico die kennis via personeelsverloop bij een concurrent te zien terugkeren. Zolang daar geen sectorbrede afspraken over bestaan, blijft geslotenheid voor individuele bedrijven de rationele keuze, ook al is die keuze voor de sector als geheel kostbaar. Daarnaast bestaat het adagium “Wij zijn zo specifiek, dit kun je nergens anders leren”.
Vanuit mijn eigen rol in opleiden en ontwikkelen zie ik dat spanningsveld voortdurend terug: bijna elk bedrijf onderschrijft dat medewerkers het belangrijkste kapitaal zijn, maar zodra het aankomt op delen van opleidingscapaciteit of kennis, wint de instinctieve bescherming van het eigen (korte termijn) bedrijfsbelang het van de collectieve logica.
2. Wie alleen investeert, loopt risico
Het tweede mechanisme is een klassiek probleem van collectieve actie. Investeert een bedrijf niet, terwijl de sector dat evenmin doet, dan verliest iedereen: hoge kosten, schaars talent. Investeert een bedrijf wel terwijl anderen dat niet doen, dan loopt het risico dat concurrenten daarvan meeprofiteren zonder zelf bij te dragen. Pas wanneer bedrijven gezamenlijk en met bindende afspraken investeren, ontstaat een grotere vijver waar iedereen bij wint. Zonder zulke afspraken is individuele terughoudendheid geen falen, maar de voorspelbare uitkomst van het spel.
3. De conjunctuurval
Het derde mechanisme is de conjunctuurval, en die versterkt de eerste twee. In hoogconjunctuur ontbreekt de tijd, omdat alle focus op het behalen van output gericht is. In laagconjunctuur ontbreekt het budget. Zodra het herstel intreedt, herhaalt het patroon zich, met dezelfde krapte tot gevolg. Talentontwikkeling wordt zo structureel de sluitpost, precies op de momenten waarop ze het meeste effect zou hebben: investeren tijdens een dip is juist het moment waarop de volgende cyclus wordt voorbereid.
Samen verklaren deze drie mechanismen waarom goede intenties zelden tot structurele verandering leiden. Het probleem zit niet in de wil van individuele bedrijven, maar in een systeem waarin de rationele keuze op bedrijfsniveau stelselmatig een suboptimale uitkomst op sectorniveau oplevert.
“Als we niets veranderen, pompen we mensen rond, drijven we salarissen op en verliest de sector het van andere sectoren in Nederland.”
Wat we nu al kunnen doen
Op middellange termijn moeten we in een herenakkoord afspraken maken over investeren op de lange termijn. Op korte termijn kunnen we acties ondernemen die een verandering in gang zetten. Bied perspectief aan studenten met stageplaatsen en startersfuncties, goede begeleiding en een doorstroomperspectief. Werk aan strategische personeelsplanning waarin uitstroom door pensionering in beeld komt. Zet een aantal van deze mensen in de herfst van hun carrière in om jonge mensen en zij-instromers te begeleiden. Nu de AI-boom de sector geen windeieren legt, kun je de financiële ruimte benutten om nu mensen op te leiden maar ook een systeem of fonds op te tuigen waarmee we in de volgende downturn het kennisverlies kunnen dempen.
Als we niets veranderen, pompen we mensen rond, drijven we salarissen op en verliest de sector het van andere sectoren in Nederland.
Met elkaar de trend doorbreken
De talentvijver wordt niet groter door harder te werven, maar door haar gezamenlijk te voeden. Dit vraagt om instrumenten die verder gaan dan goede voornemens. Een van de meest concrete instrumenten is een sectoraal opleidingsfonds, dat opleiden bewust loskoppelt van de conjunctuur.
Niet als vrijblijvende intentie maar met de wens om tot een collectieve norm te komen die onderwijs, opleiders en industrie samen dragen en die het narratief moet kantelen van “talent vind je” naar “talent ontwikkel je” als gedeelde overtuiging in de hele keten.
De rol van ChipNL CC
Vanuit ChipNL Competence Centre wordt hier actief aan bijgedragen, onder meer via talentprogramma's en door bedrijven, onderwijs en overheid met elkaar in verbinding te brengen rond deze vraagstukken. Die verbindende rol is nodig om van losse initiatieven naar een structurele aanpak te komen: niet wachten tot de volgende krapte zich aandient, maar nu al bouwen aan een sector waarin ontwikkelen vanzelfsprekend is, in elk conjunctuurklimaat, in plaats van iets dat je pas oppakt zodra het uitkomt.
Over de auteur
Rutger Holtzer is Program Lead Talent Semicon bij Brainport Development, partner van ChipNL CC.
ChipNL Competence Centre (ChipNL CC) is het Nederlandse Chips Competence Centre onder de EU Chips Act en helpt startups, mkb en kennisinstellingen met talentontwikkeling en skills. Lees meer over onze ondersteuning bij Talent & Skills.
Wil je weten hoe de vraag naar talent zich ontwikkelt? Lees onze analyse van de semiconvacatures in Q3 2026 of download de factsheets: